آیین حامیان
26 بازدید
موضوع: سایر
مصاحبه کننده : شکر اللهی طالقانی، احسان الله
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : کتاب ماه کلیات ) شهریور و مهر 1382 - شماره 69 و 70 )(10 صفحه - از 30 تا 39)
تعداد شرکت کننده : 0
گفتگو با سید محمد علی‏ احمدی ابهری‏ رئیس کتابخانه موزه‏ و مرکز اسناد مجلس‏ شورای اسلامی‏11

علمای ما در گذشته با کمترین توقع،گنجینه عظیم و پربهایی برای ما به جا گذاشته‏اند بنام نسخه‏های خطی،که از طریق آنها هویت فرهنگی ما حفظ شده است.

این میراث عظیم که به تعبیر دکتر حسن حبیبی«گزارش پردامنه و پرمایه‏ای از فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی»به جهان امروز ارائه می‏کند،و مسائل و مباحث علمی و ادبی گذشتگان ما را نشان می‏دهد،برای احیاء در گام نخست نیاز به شناسایی دقیق دارد.ضرورتی که استاد عبد الحسین‏ حائری در نظریهء معروف خود آن را لازمه و مقدمهء تألیف تاریخ علم مسلمانان‏ دانسته‏اند.

از آنجا که در طول تاریخ،غارت‏ها،سیل‏ها،زلزله‏ها،آتش‏سوزی‏ها و متفرق شدن آثار فرهیختگان توسط وارثان بی‏علاقه به کتابخانه‏های‏ موروث باعث از میان رفتن یا پراکندگی این آثار شده است،ضرورت احیای‏ این آثار بیش‏ازپیش احساس می‏شود.تلاشی که طی سال‏های اخیر در کشور ما سرعت گرفته اما هنوز تا وضعیت مطلوب فاصلهء بسیار داریم.

به بهانه فرارسیدن هفته کتاب گفت‏وگویی را با یکی از مدیران فعال‏ کشور ترتیب داده‏ایم که کارهای ماندگاری در این زمینه به انجام رسانده،و چند سالی است که پرچمدار حرکت‏های نوین در این زمینه است.این گفتگو را با هم می‏خوانیم:

(به تصویر صفحه مراجعه شود)در پایه‏گذاری کتابخانه مجلس‏ به شکل نوین خدمات و زحمات‏ نمایندگان دانش دوست مجلس‏ از جمله مرحوم نصر الله تقوی، مرحوم مدرس و بویژه ارباب‏ کیخسرو شاهرخ را نباید فراموش کنیم.مخصوصا ارباب‏ کیخسرو که کارپرداز مجلس بود فعالیت زیادی را در جهت ایجاد کتابخانه،تنظیم و رده‏بندی و حتی چیدن و فهرست‏نویسی‏ کتاب‏ها انجام داده و حق بزرگی‏ بر گردن این کتابخانه دارد

چند سالی است که کتابخانه مجلس هم‏زمان با هفته کتاب‏ آئینی را برگزار می‏کند با عنوان«آیین بزرگداشت حامیان نسخه‏های‏ خطی».کتاب ماه کلیات هم طی این چند سال به همین مناسبت‏ ویژه‏نامه‏ای را منتشر می‏کند به بهانهء آئین سال جاری خدمت شما رسیدیم تا گفتنی‏های فراوانی را از زبان شما بشنویم.ضمن تشکر از شما که انجام این مصاحبه را پذیرفتید،گمان می‏کنم برای‏ جستارگشایی خوب است از معرفی کتابخانه مجلس شروع کنیم.

کتابخانه مجلس شورای اسلامی در اولین دورهء مجلس‏ شورای ملی بعد از پیروزی انقلاب مشروطیت بنیانگذاری شد،و این‏ نشان می‏دهد نمایندگان مردم در مجلس دوران مشروطیت افرادی‏ اهل فرهنگ،علم و اندیشه بودند و یکی از مسائلی که خیلی به آن‏ اهمیت می‏دادند،تشکیل کتابخانه‏ای بوده که براساس اطلاعات‏ موجود در منابع آن کتابخانه بتوانند تصمیمات دقیق و درستی اتخاذ کنند.در اولین روزها در کنار پارلمان در اتاقی جنب حوضخانهء مجلس‏ و بعد در ساختمان ویژه‏ای که برای کتابخانه ساخته می‏شود،این‏ کتابخانه مستقر می‏شود.در سال 1304 هم نظامنامه داخلی آن در مجلس به تصویب می‏رسد و فعالیت خودش را بطور رسمی آغاز می‏کند.بر این اساس نزدیک هشتاد سال از آغاز فعالیت رسمی این‏ کتابخانه می‏گذرد و به این ترتیب کتابخانه مجلس قدیمی‏ترین‏کتابخانه رسمی کشور خواهد بود.

در پایه‏گذاری کتابخانه مجلس به شکل نوین خدمات و زحمات‏ نمایندگان دانش‏دوست مجلس از جمله مرحوم نصر الله تقوی،مرحوم‏ مدرس و بویژه ارباب کیخسرو شاهرخ را نباید فراموش کنیم. مخصوصا ارباب کیخسرو شاهرخ در دوره‏های متوالی که کارپرداز مجلس بود فعالیت زیادی را در جهت ایجاد کتابخانه،تنظیم و رده‏بندی و حتی چیدن و فهرست‏نویسی کتاب‏ها انجام داده و حق‏ بزرگی بر گردن این کتابخانه دارد.

از همان آغاز تشکیل کتابخانه توجه خاندان‏ها و افراد اهل علم و ادب و فرهنگ به کتابخانهء مجلس مطرح بوده.کسانی بودند که‏ کتاب‏های خطی و چاپی خود را به این کتابخانه هدیه کردند.در حدود 21 مجموعه بسیار ارزشمند به کتابخانه مجلس هدیه شده و به همین‏ جهت منابع کتابخانه مجلس منابع بسیار نفیسی هستند.چه منابع‏ خطی،چه منابع چاپی،و حتی نشریات.گاهی در این کتابخانه ما به‏ منابعی برمی‏خوریم که در هیچ گنجینه و کتابخانهء دیگری به آنها برنمی‏خوریم.

در تمام این مدت بیش از هشتاد سال فعالیت کتابخانه،اینجا مورد توجه محققان داخلی و محققان خارج از کشور بوده،به نحوی که‏ محققینی مثل مرحوم محیط طباطبایی محل زندگی خودشان را به‏ دلیل علاقهء شدید به تردد کتابخانهء مجلس،نزدیک آن انتخاب

(به تصویر صفحه مراجعه شود) کردند.و یا محققینی بودند که از خارج از کشور آمدند،ماه‏ها در اینجا ماندند و بخش‏هایی از منابع کتابخانه مجلس را فهرست کردند.الان‏ هم در کارهای تحقیقاتی ایران‏شناسها و شرق‏شناسها می‏بینیم ارجاع‏ به منابع کتابخانه مجلس جایگاه ویژه‏ای دارد و این کتابخانه بیش از هرمرکز علمی-فرهنگی در کشور ما مورد توجه ایران‏شناسان، اسلام‏شناسان و شرق‏شناسان قرار گرفته است.

بحمد الله از نظر گنجینه‏ها هم کتابخانه مجلس مجموعه‏های‏ ارزشمندی دارد:

مجموعهء نسخ خطی که از غنی‏ترین و نفیس‏ترین نسخ خطی‏ است و در موارد بسیاری نسخ منحصربه‏فرد را در خود جای داده؛ همین‏طور نشریات قدیمی و کتابهای چاپی نفیس و کتاب‏های چاپی‏ روزآمد که بطور مرتب توسط کتابخانه مجلس خریداری می‏شود،و یا به صورت واسپاری و اهداء واگذار می‏شود به کتابخانه مجلس؛ همین‏طور اسناد ارزشمندی که در کتابخانه مجلس نگهداری می‏شود حدود دوازده میلیون اسناد مربوط به ادوار مجلس شورای ملی،اسناد سازمان ملل متحد و مراکز بین المللی وابسته به سازمان ملل متحد، که از اولین روز تشکیل این سازمان تاکنون به سه زبان عربی، انگلیسی و فرانسه به دست کتابخانه می‏رسد؛همین‏طور سایر اسناد ملی و تاریخی که همهء آنها در اختیار محققین است.

البته ما مجموعه‏های دیگری را هم باید یاد کنیم و آنها یکی‏ اشیاء موزه‏ای اهدا شده به رؤسای مجلس و سایر اشیاء خریداری شده‏ است از جمله بیشترین تعداد آثار کمال الملک و شاگردانش،همچنین‏ مجموعه تخصصی ایران‏شناسی و اسلام‏شناسی که همان مجموعهء نفیس مجلس سنای سابق است و در اختیار محققان قرار دارد.

گزارشات دولتی هم از مجموعه منابعی است که در کمترکتابخانه‏ای می‏توان آن را یافت و برای محققان منبع بسیار ارزشمندی به شمار می‏رود.

آنطور که از تاریخچه کتابخانهء مجلس و فرمایشات شما برمی‏آید رد پای نسخه‏های خطی در کتابخانه مجلس از گذشته تا امروز بسیار پررنگ است،اما ما امروز در عصر انفجار اطلاعات زندگی‏ می‏کنیم،دورانی که در آن اطلاعات ظرف چند سال دو برابر می‏شود، و مرتب اطلاعات جدید و روزآمد تولید می‏شود.این سؤال شاید برای‏ برخی افراد مطرح باشد که چه ضرورتی باعث می‏شود که هنوز به‏ نسخه‏های خطی توجه بشود و چرا باید نسبت به نگهداری و احیای‏ آنها اهتمام داشته باشیم؟

البته این حرف درستی است،ما امروز در عصر انفجار اطلاعات هستیم؛منابع اطلاعاتی بسیاری در اختیار محققین و علاقمندان هست و به همین نجهت کتابخانه مجلس هم در سالهای‏ اخیر تلاش کرده که به تجهیزات مدرن و امروزی مجهز بشود؛امکان‏ دستیابی به منابع اطلاعاتی روزآمد را برای محققان فراهم کند؛زمینهء بهره‏برداری از شبکهء جهانی اینترنت را برای مراجعین تدارک ببیند و خودش هم در شبکهء جهانی اینترنت حضور داشته باشد و به سهم‏ خودش صفحه‏ای و میزانی از اطلاعات را در اختیار محققان و علاقه‏مندان قرار بدهد،ولی به‏هرحال نسخه‏های خطی ویژگی‏هایی‏ دارند که باید امروز هم مورد توجه قرار بگیرد.اولا سند هویت‏ مسلمان‏ها و ایرانی‏ها هستند؛یعنی بخش عمدهء هویت علمی ما در طول تاریخ بشری در این نسخه‏های خطی است و به تعبیری بلکه‏ تمامی هویت علمی ما در منابع باقی مانده از دوران‏های پیشین است. یعنی این نسخ خطی هستند که به ما می‏گویند نسل‏های گذشته در

ایران و در کشورهای اسلامی در زمینهء مسائل علمی چه نقشی را در تاریخ بشری ایفا کردند؛چقدر در انتقال علوم سهم داشتند.در چه‏ دوره‏هایی پیشتاز بودند در بعضی از علوم و در چه دوران‏هایی مشوق‏ و برانگیزانندهء حرکت‏های علمی بودند.بنابراین از جهت آشنایی با تاریخ ملت خودمان به‏ویژه تاریخ علم مردم خودمان،تاریخ علم شرق‏ و تاریخ علم مسلمان‏ها،اینها منابع بسیار ارزشمند قابل استناد هستند.

از جهت دیگر هنوز هم در بعضی از این نسخه‏های ارزشمند خطی به عنوان منابع اطلاعاتی،اطلاعات قابل استفادهء محققان‏ رشته‏های مختلف یافت می‏شود.یعنی همین امروز هم یک محقق‏ می‏تواند در بسیاری از مباحث علوم انسانی مثل فلسفه،کلام،تاریخ‏ ادبیات و بسیاری از مباحث فرهنگ و تمدن بشری،از این نسخه‏ها به‏ عنوان منابع علمی استفاده بکند.همین‏طور در علوم محض مثل‏ پزشکی و داروسازی برخی از این منابع هنوز مورد استفاده‏اند.

اما در تاریخ علم اینها منابع جدی و اساسی ما هستند.می‏دانیم‏ که استاد عبد الحسین حائری تئوری بسیار مهم و ارزشمندی را مطرح‏ می‏کنند و آن این‏که«تاریخ علم مسلمان‏ها را غالبا دیگران نوشتند، کسانی که دستیابی به منابع علمی اسلامی نداشتند؛تاریخ علم ایران‏ و جهان اسلام باید با توجه به نسخ باقی مانده از دوران‏های پیشین و با کنکاش علمی دقیق توسط خود مسلمان‏ها و ایرانی‏ها تدوین گردد.»

بنابراین نسخه‏های خطی هنوز منابع علمی قابل بهره‏برداری‏ هستند.

از طرف دیگر مسئله تهاجم فرهنگی مطرح است،ملت‏هایی که‏ ریشه‏های عمیق علمی-فرهنگی برای خودشان قائل باشند و بدانند که چه جایگاهی در فرهنگ و تمدن بشری دارند به سادگی گرفتار تهاجم فرهنگ‏های وارداتی نمی‏شوند.موج‏های بنیان برافکنی که در مسائل فرهنگی در دنیا به راه افتاده و با استفاده از میل‏ها و هوس‏ها و تنوع‏طلبی‏ها و بدون اتکا و استناد به مبانی منطقی،ریشه‏های‏ فرهنگی ملت‏ها را مورد هجمه و حمله قرار می‏دهد،در بین ملتی که‏ بدانند چه ریشه فرهنگی عمیقی دارند کارگر نخواهد بود.ما به هر حال با تهاجم فرهنگی روبرو هستیم و ملت‏های تازه به دوران رسیده‏ قصد تسلط فرهنگی بر ملل دیگر را دارند.نسل امروز و آیندهء ما باید بدانند که ازچه فرهنگ غنی،قدیمی و عمیقی برخوردارند.نسخه‏های‏ خطی سندهایی هستند که نشان می‏دهند ملت ما چه سوابق روشن و درخشانی داشته‏اند.

از طرفی دیگر ما باید بدانیم که پرچمدار گفت‏وگوی تمدن‏ها هستیم،در مقابل کسانی که بحث مبارزه و جنگ تمدن‏ها را مطرح‏ می‏کردند،ریاست محترم جمهوری ما موضوع گفت‏وگوی تمدن‏ها را مطرح کردند و این مورد استقبال جامعه جهانی قرار گرفته است،و دانشمندان و متفکران و اهل فکر و اندیشه همه از این ایده استقبال‏ کرده‏اند؛به‏هرحال اگر قرار باشد ما بحث گفت‏وگوی تمدن‏ها را مطرح کنیم.منابع علمی و مستندات این گفت‏وگو را در همین میراث‏ علمی باقیمانده از گذشته باید جست و جو کنیم و برای ما یقینا نسخ‏ خطی ارزشمند باقی مانده از گذشته بسیار ارزشمند هستند.ما در کنار حضور در مجامع علمی و در کنار استفاده از جدیدترین و آخرین‏تجهیزات دستیابی به منابع علمی روز باید این منابع علمی ارزشمند گذشته‏مان را هم حفظ کنیم و آنها را به نسل جدیدمان معرفی کنیم، آنچه را که ممکن است احیا کنیم،مورد استفاده محققینمان قرار بدهیم و کاری کنیم که به سادگی در اختیار ایشان قرار بگیرد.

شما در پاسخ سؤال قبلی هم به وجوه اهمیت نسخ خطی‏ اشاره فرمودید،هم به وظایفی که در قبال این نسخ برعهدهء ماست، لطفا از وضعیت نسخ خطی کتابخانه مجلس برای ما صحبت بفرمایید و اینکه در کتابخانهء مجلس این وظیفه خطیر به چه نحوی انجام شده‏ است.

شاید ابتدایی‏ترین وظیفهء هرگنجینه‏داری چه اشخاص و خانواده‏ها،و چه کتابخانه‏ها و چه مراکز علمی و فرهنگی این است که‏ این میراث ارزشمند بجا مانده از دوره‏های گذشته را که به دست ما رسیده خوب حفظ کنند؛لذا کتابخانه مجلس در اولین قدم بحث حفظ و نگهداری نسخ خطی را مورد توجه قرار داده،بحمد الله شرایط مخزن‏ ما شرایط قابل قبولی است و از امکانات مرمت،آسیب‏شناسی و آفت‏زدایی در حد قابل قبولی برخوردار هستیم و چه در مورد منابعی که‏ در اختیار خودمان است چه در مورد منابعی که متعلق به دیگران است‏ و برای نگهداری نزد ما امانت است،اقدامات لازم حفاظتی و مرمتی را انجام می‏دهیم و بحمد الله آمادگی‏اش را داریم و دوستان ما در بخش‏ آسیب‏شناسی،آفت‏زدایی و مرمت خدمات خوبی ارائه کرده‏اند.

در همین‏جا بد نیست من به همهء کسانی که بعدها به این مطلب‏ توجه می‏کنند عرض کنم که این میراث ارزشمند را که در طی قرون‏ حفظ شده و به دست ما رسیده،امروز ما میراث‏دار هستیم و نسبت به‏ حفظ آنها مسئول هستیم؛آیا قابل قبول است که مثلا نسخه‏ای‏ هشتصد سال در تاریخ مانده باشد و به دست ما رسیده باشد،اما در دوران ما با بی‏توجهی‏های ما از دست برود.لذا من مخصوصا تأکید می‏کنم خانواده‏هایی که نسخ خطی ارزشمندی در اختیار دارند و شرایط مناسبی برای حفاظت و نگهداری آنها در خانه‏ها ندارند، کتابخانهء مجلس این آمادگی را دارد که آنها را به صورت امانت‏ نگهدارد یا به صورت اهدا بپذیرد،تمام آنهایی که نسخ خطی‏ ارزشمندشان را به کتابخانه مجلس اهدا کردند،نام خودشان را جاویدان کردند،و این نسخ را در معرض استفادهء دائمی محققان قرار دادند.بنابراین پیشنهاد می‏کنم کسانی که نسخ خطی ارزشمند دارند و احتمال می‏دهند در منزلشان خوب از آنها حفاظت به عمل نیاید،آنها را به کتابخانه‏های مهم،کتابخانه‏هایی که امکان نگهداری این نسخ‏ را دارند اهدا کنند یا به امانت بسپارند،تا هرزمانی که توانستند به‏ ایشان بازگردانده شود.البته اگر افرادی قصد داشتند که نسخهء خطی‏ خود را واگذار کنند و در مقابل آن مبلغی را هم دریافت کنند،کتابخانه‏ مجلس در حد توان آماده خریداری نسخ خطی هم هست.چون ما وظیفه داریم و مسئول هستیم که نگذاریم این میراث گرانقدر علمی‏ به دست دلالان بین المللی بیفتد،در بازارهای حراج بین المللی حراج‏ شود و از کشورمان خارج بشود. ... ادامه در لینک

 

آدرس اینترنتی